شارنگاداراسامهيتا ديده مي‌شود. مطالعه‌ٴ چينيان راجع به نبض دست‌كم تا زمان چانگ چونگ ـ چينگ مي‌رسد، كه از معاصران جالينوس بود؛ و ممكن است اين مطالعه قديمي‌تر از آن هم‌ باشد. نبض‌شناسي چيني تا حدي باورنكردني تكامل يافت‌: آنان 27 نوع ضربان نبض را تميز دادند، حال آن كه يونانيان حداكثر 15 نوع را مي‌شناختند. با توجه به علاقه‌ٴ فوق‌العاده‌ٴ چينيان به‌ نبض‌، عجيب است كه آنان كمتر به شناخت بول توجه كرده‌اند.1

53. خون‌گيري و داروهاي مسهل‌. دو روش معالجه‌ٴ مورد علاقه ــ روش‌هايي كه تقريباً كاربرد جهاني داشت ــ گرفتن خون و تجويز مسهل بود. هر دو روش از زمان نامعلومي به‌كار برده مي‌شد.
خون‌گرفتن به سه صورت بود: به‌وسيله‌ٴ گشودن رگ‌، حجامت‌، و انداختن زالو. گشودن رگ‌ ممكن است به‌طور تصادفي در دوران پيش از تاريخ‌، كشف شده باشد؛ اين روش در مصر و بابل‌ قديم‌، و احتمالاً در هند قديم به‌كار مي‌رفت‌. حجامت هم بسيار قديمي است‌. اقوام پيش از تاريخ‌، از شاخ جانوران براي حجامت استفاده مي‌كردند. به نظر مي‌رسد انداختن زالو سابقه‌ٴ كمتري داشته باشد. مثلاً هيچ‌يك از نوشته‌هاي بقراطي به گرفتن خون اختصاص ندارد، ولي در آنها غالباً به گشودن رگ و حجامت اشاره مي‌شود، برعكس‌، هيچ اشاره‌اي به فايده‌ٴ پزشكي زالو نيافته‌ام‌.2 پليني با استعمال زالو آشنا بود، و در آثار جالينوس هم اشاره‌هاي مكرري به آن ديده‌ مي‌شود. جالينوس مهم‌ترين مراجع مكتوب قرون وسطا را درباره‌ٴ خون گرفتن فراهم ساخت‌.3
در عصر مورد بحث ما، كار خون گرفتن در استيلاي آموزه‌هاي جالينوسي (كه به‌وسيله‌ٴ عرب‌ انتقال يافته بود)، و همه‌ٴ اوهام مربوط به احكام نجوم قرار داشت كه تدريجاً به گرد آن فراهم آمده‌